Chiều ngày 7 tháng 10 2025 (theo giờ Việt Nam), Viện Hàn lâm Khoa học Hoàng gia Thụy Điển chính thức công bố giải Nobel Vật lý 2025 được trao cho ba nhà khoa học John Clarke, Michel H. Devoret và John M. Martinis vì “phát hiện hiệu ứng đường hầm cơ học lượng tử vĩ mô và lượng tử hóa năng lượng trong mạch điện”.
Theo ủy ban Nobel, công trình của bộ ba này đã chứng minh rằng các hiệu ứng “kỳ lạ” của cơ học lượng tử — vốn thường chỉ quan sát thấy ở quy mô hạt vi mô — có thể tồn tại và có thể điều khiển được trong hệ thống quy mô lớn hơn, thậm chí là trong mạch điện mà mắt thường có thể quan sát được.
Cụ thể, trong thí nghiệm của họ, mạch điện siêu dẫn (với các tiếp giáp Josephson) đã được thiết kế sao cho chúng có thể chuyển đổi trạng thái bằng cách “xuyên hầm” (tức đi qua một rào cản mà theo lý thuyết cổ điển không thể vượt qua), và đồng thời chỉ hấp thụ/phát ra năng lượng theo mức rời rạc – đúng như dự đoán của lý thuyết lượng tử.
Sự kiện này được giới khoa học đánh giá là một bước ngoặt: nó không chỉ là một thành tựu lý thuyết, mà còn mở ra một chân trời ứng dụng mới trong công nghệ lượng tử — từ mật mã lượng tử, máy tính lượng tử đến cảm biến lượng tử độ nhạy cao.
Về tiểu sử của các người đoạt giải:
– John Clarke (sinh năm 1942 tại Cambridge, Anh) hiện là Giáo sư tại Đại học California, Berkeley.
– Michel H. Devoret (sinh năm 1953 tại Paris, Pháp) là giáo sư tại Đại học Yale và Đại học California, Santa Barbara.
– John M. Martinis (sinh năm 1958) là giáo sư tại Đại học California, Santa Barbara.
Theo thông cáo của ủy ban Nobel, ba cá nhân chia sẻ số tiền thưởng trị giá 11 triệu krona Thụy Điển (khoảng 1,2 triệu USD) và sẽ nhận huy chương cùng bằng chứng nhận tại lễ trao giải chính thức tổ chức tại Stockholm vào ngày 10/12.
Trước khi công bố, giới khoa học và truyền thông đã sôi nổi đưa ra các dự đoán về ứng viên sáng giá cho Nobel Vật lý năm nay, trong đó lĩnh vực thông tin lượng tử, thuật toán lượng tử và siêu vật liệu được nhắc đến nhiều. Nhưng chính công trình thuộc lĩnh vực cơ học lượng tử đã được chọn, phần nào phản ánh xu hướng nhìn nhận lại các nền tảng lý thuyết từng bị cho là “lý thuyết thuần túy” thành những ứng dụng rất thực tế trong tương lai.
Tại Việt Nam, trong không khí chào đón sự kiện khoa học lớn này, nhiều nhà nghiên cứu và lãnh đạo trong nước nhấn mạnh tầm quan trọng của việc đầu tư cho khoa học cơ bản — vì chỉ khi có nền tảng vững vàng, mới có thể nắm bắt được cơ hội trong kỷ nguyên công nghệ cao. Trong một bài viết đăng trước đó, Giáo sư đoạt Nobel Vật lý năm 2012 – Serge Haroche – khi sang Việt Nam đã chia sẻ rằng: “chiều sâu của nghiên cứu cơ bản mới là yếu tố quyết định lâu dài cho một quốc gia”.
Việc lựa chọn công trình chứng minh cơ học lượng tử trên mạch điện vĩ mô cho Nobel Vật lý 2025 không chỉ là ghi nhận thành tựu khoa học đáng kính, mà còn là lời nhắc nhở rằng những khái niệm tưởng chừng trừu tượng — như “xuyên hầm lượng tử”, “lượng tử hóa năng lượng” — đang dần trở thành công cụ thiết yếu trong công nghệ tương lai.
