Khi các doanh nghiệp vừa và nhỏ (SME) đưa sản phẩm ra thị trường thế giới, một trong những rào cản lớn nhất chính là tính lãnh thổ của quyền sở hữu trí tuệ (SHTT). Điều này có nghĩa là bằng sáng chế hay nhãn hiệu được cấp tại Việt Nam sẽ không mặc nhiên có hiệu lực tại Mỹ hay Nhật Bản. Để hỗ trợ các doanh nghiệp bảo vệ tài sản của mình xuyên biên giới, các quốc gia đã ký kết các Điều ước quốc tế.
Dưới đây là một số thông tin về các điều ước quan trọng nhất mà một lãnh đạo doanh nghiệp cần nắm vững để xây dựng “lá chắn” bảo hộ cho mình:
1. NHÓM CÔNG ƯỚC NỀN TẢNG (THE BIG TWO)
Đây là hai “ông tổ” của luật SHTT quốc tế, đặt ra những nguyên tắc chung nhất mà Việt Nam và hầu hết các nước đều phải tuân theo.
- Công ước Paris (1883) về bảo hộ sở hữu công nghiệp:
- Đối tượng: Bảo hộ sáng chế, nhãn hiệu, kiểu dáng công nghiệp, tên thương mại.
- Nguyên tắc “vàng” – Quyền ưu tiên: Đây là vũ khí cực kỳ quan trọng cho SME. Nếu anh chị nộp đơn đăng ký nhãn hiệu tại Việt Nam hôm nay, anh chị có 6 tháng (đối với nhãn hiệu) hoặc 12 tháng (đối với sáng chế) để nộp đơn ra nước ngoài mà vẫn được tính ngày nộp đơn là ngày đầu tiên tại Việt Nam.
- Ví dụ: Anh chị nộp đơn cho nhãn hiệu cà phê tại Việt Nam vào tháng 1. Đến tháng 5, anh chị nộp sang Mỹ. Dù có một đối thủ ở Mỹ nộp đơn trùng vào tháng 3, anh chị vẫn thắng nhờ “quyền ưu tiên” tính từ tháng 1.
- Công ước Berne (1886) về bảo hộ tác phẩm văn học nghệ thuật:
- Nguyên tắc: Bảo hộ tự động. Quyền tác giả đối với phần mềm, thiết kế bao bì hay tài liệu quảng cáo của doanh nghiệp anh chị được bảo hộ tại hơn 160 quốc gia thành viên ngay khi tác phẩm được tạo ra, mà không cần làm thủ tục đăng ký ở từng nước đó.
2. CÁC HỆ THỐNG ĐĂNG KÝ QUỐC TẾ (CÔNG CỤ TIẾT KIỆM CHI PHÍ CHO SME)
Thay vì phải thuê luật sư tại từng nước, nộp bằng nhiều ngôn ngữ và trả nhiều khoản phí riêng biệt, các hệ thống này giúp anh chị “một mũi tên trúng nhiều đích”.
- Hệ thống Madrid (Thỏa ước và Nghị định thư Madrid):
- Công dụng: Đăng ký nhãn hiệu quốc tế.
- Lợi ích: Anh chị chỉ cần nộp 01 đơn duy nhất, bằng 01 ngôn ngữ (tiếng Anh hoặc Pháp), và nộp 01 khoản phí cho Cục SHTT Việt Nam để yêu cầu bảo hộ tại hàng chục quốc gia khác nhau. Nếu có sự thay đổi địa chỉ hay gia hạn sau này, anh chị cũng chỉ cần làm một thủ tục duy nhất cho tất cả các nước.
- Hiệp ước Hợp tác Sáng chế (PCT):
- Công dụng: Đăng ký sáng chế quốc tế.
- Lợi ích: SME thường gặp khó khăn về vốn. Hệ thống PCT cho anh chị thêm thời gian (thường là 30-31 tháng kể từ ngày nộp đơn đầu tiên) để đánh giá tiềm năng thương mại của sáng chế trước khi phải chi những khoản phí lớn để thực sự nộp đơn vào từng quốc gia cụ thể.
3. CÁC ĐIỀU ƯỚC VỀ TIÊU CHUẨN VÀ PHÂN LOẠI (HỖ TRỢ TRA CỨU)
Những điều ước này giúp thống nhất “ngôn ngữ” SHTT toàn cầu, giúp doanh nghiệp tra cứu thông tin dễ dàng hơn để tránh vi phạm quyền của người khác.
- Thỏa ước Nice: Phân loại hàng hóa/dịch vụ cho nhãn hiệu (gồm 45 nhóm).
- Hiệp ước Locarno: Phân loại quốc tế về kiểu dáng công nghiệp.
- Hiệp định Strasbourg: Phân loại quốc tế về sáng chế (IPC).
- Công ước UPOV: Bảo hộ giống cây trồng mới trên phạm vi quốc tế.
4. HIỆP ĐỊNH TRIPS (WTO) — “LUẬT CHƠI” TOÀN CẦU
Đây là hiệp định về các khía cạnh liên quan đến thương mại của quyền SHTT. Nếu doanh nghiệp anh chị muốn xuất khẩu sang các nước thành viên WTO, anh chị có thể yên tâm rằng các nước này buộc phải có một hệ thống luật SHTT đáp ứng các tiêu chuẩn tối thiểu nghiêm ngặt về cả bảo hộ lẫn thực thi (xử lý hàng giả, hàng nhái).
TRIPS cũng đưa ra nguyên tắc “Chế độ đãi ngộ tối huệ quốc”: Nếu một nước dành cho công dân nước X một sự ưu tiên nào đó về SHTT, thì họ cũng phải dành sự ưu tiên đó cho công dân Việt Nam ngay lập tức và vô điều kiện.
LỜI KHUYÊN CHIẾN LƯỢC CHO CHỦ DOANH NGHIỆP SME:
Sở dĩ tôi nhấn mạnh các điều ước này là vì chúng giúp SME giảm rủi ro bị chiếm đoạt thương hiệu ở nước ngoài. Đã có rất nhiều doanh nghiệp Việt Nam như cà phê Trung Nguyên, kẹo dừa Bến Tre… bị đối thủ đăng ký nhãn hiệu trước ở nước ngoài vì không tận dụng các điều ước quốc tế để bảo hộ kịp thời.
Hãy tận dụng “Quyền ưu tiên” của Công ước Paris và “Sự tiện lợi” của Hệ thống Madrid/PCT để bảo vệ “đứa con tinh thần” của mình ngay khi có ý định vươn ra biển lớn.
