Báo cáo thường niên về quyền sở hữu trí tuệ do Văn phòng Đại diện Thương mại Hoa Kỳ (USTR) công bố ngày 30/4/2026 đã gây chú ý khi lần đầu tiên sau hơn một thập kỷ, Việt Nam bị xếp vào nhóm “quốc gia nước ngoài ưu tiên” (Priority Foreign Country – PFC), mức đánh giá cao nhất về quan ngại trong lĩnh vực này. Theo cơ quan này, việc xếp loại chỉ áp dụng đối với những quốc gia có “các hành vi, chính sách và thực tiễn liên quan đến sở hữu trí tuệ nghiêm trọng nhất”, gây tác động bất lợi lớn đến các sản phẩm của Hoa Kỳ, đồng thời chưa tham gia đàm phán thiện chí hoặc không đạt tiến bộ đáng kể trong việc bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ.
Động thái trên làm dấy lên khả năng Mỹ có thể mở một cuộc điều tra thương mại theo Mục 301 đối với hàng hóa xuất khẩu của Việt Nam. Theo quy định, USTR có 30 ngày để quyết định việc khởi xướng điều tra. Báo cáo năm 2026 tập trung vào năm nhóm vấn đề chính, gồm chống hàng giả, vi phạm bản quyền trực tuyến, bảo vệ bí mật thương mại, chính sách chuyển giao công nghệ bắt buộc và các vấn đề mang tính hệ thống về tiếp cận thị trường. Trong đó, Việt Nam bị cho là “liên tục thất bại” trong việc giải quyết các quan ngại tồn đọng về thực thi và bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ.
Việc nâng mức đánh giá từ “danh sách ưu tiên theo dõi” lên “quốc gia nước ngoài ưu tiên” cũng đánh dấu lần đầu tiên sau 13 năm có một quốc gia bị xếp vào nhóm này. Trong khi đó, một số nước khác lại ghi nhận cải thiện. Argentina và Mexico được đưa ra khỏi “danh sách ưu tiên theo dõi”, còn Mexico bày tỏ hoan nghênh quyết định này trong bối cảnh nước này cùng Mỹ và Canada đang rà soát hiệp định thương mại ba bên. Ở chiều ngược lại, các nền kinh tế như Trung Quốc, Ấn Độ, Chile, Indonesia, Nga và Venezuela vẫn nằm trong “danh sách ưu tiên theo dõi”.
Báo cáo được đưa ra trong bối cảnh Việt Nam đang nổi lên như một mắt xích quan trọng trong chuỗi cung ứng công nghệ toàn cầu, thu hút dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài vào các lĩnh vực công nghệ cao, bán dẫn và năng lượng tái tạo. Khi vai trò kinh tế thay đổi, các tiêu chuẩn về sở hữu trí tuệ cũng trở nên khắt khe hơn. Theo thông lệ quốc tế, khi thuế quan truyền thống dần được gỡ bỏ thông qua các hiệp định thương mại tự do, các tiêu chuẩn về sở hữu trí tuệ ngày càng được sử dụng như một dạng “hàng rào phi thuế quan”.
Trước diễn biến này, Việt Nam đã có phản hồi chính thức. Phát ngôn viên Bộ Ngoại giao, Phạm Thu Hằng, nhấn mạnh Việt Nam thời gian qua luôn nỗ lực hoàn thiện hệ thống pháp luật, nâng cao nhận thức, tăng cường hợp tác quốc tế với Tổ chức Sở hữu trí tuệ thế giới (WIPO), Mỹ và nhiều đối tác khác, đồng thời kiên quyết xử lý các vi phạm. Việt Nam đề nghị phía Mỹ có đánh giá khách quan, cân bằng hơn về những nỗ lực và thành quả đạt được.
Theo đại diện Bộ Ngoại giao, Việt Nam sẵn sàng tiếp tục hợp tác, chia sẻ thông tin và làm rõ các chính sách liên quan, đồng thời nhấn mạnh sự cần thiết của việc phối hợp chặt chẽ giữa hai bên nhằm xử lý các khác biệt, hướng tới một khuôn khổ hợp tác kinh tế – thương mại ổn định, cân bằng và bền vững.
Nguồn: Tạp chí 1 Thế giới; VnExpress; Znews
