Ngày 20-8, Bộ Khoa học và Công nghệ đã công bố bản dự thảo Luật Sở hữu trí tuệ (SHTT) 2025 để lấy ý kiến rộng rãi. Đây là lần sửa đổi, bổ sung toàn diện sau gần 20 năm Luật SHTT 2005 ra đời và được điều chỉnh vào các năm 2009, 2019 và 2022. Dự thảo 2025 được kỳ vọng sẽ tạo khung pháp lý mới, phù hợp với thực tiễn kinh tế số, xu thế hội nhập quốc tế, đồng thời giải quyết những vướng mắc trong thực thi quyền sở hữu trí tuệ tại Việt Nam.
Bổ sung khái niệm “tài sản trí tuệ”
Một trong những thay đổi quan trọng nhất là việc dự thảo lần đầu tiên đưa ra khái niệm “tài sản trí tuệ”. Theo đó, tài sản trí tuệ không chỉ là quyền sở hữu đối với sáng chế, kiểu dáng, nhãn hiệu, tác phẩm… mà còn được nhìn nhận như một loại tài sản có giá trị kinh tế, có thể khai thác thương mại, hạch toán, định giá và giao dịch.
Trước đây, Luật SHTT 2005 (sửa đổi 2022) chỉ quy định về “quyền sở hữu trí tuệ” dưới góc độ pháp lý, thiên về bảo hộ quyền, trong khi khái niệm tài sản và cơ chế khai thác chưa rõ ràng. Việc bổ sung khái niệm mới này được các chuyên gia đánh giá là bước ngoặt, mở đường cho thương mại hóa tài sản trí tuệ, biến sáng chế, nhãn hiệu, bản quyền thành công cụ huy động vốn, thế chấp, chuyển giao trong hoạt động kinh doanh.
Kiểu dáng công nghiệp: bảo hộ cả sản phẩm phi vật lý
Dự thảo 2025 cũng mở rộng phạm vi bảo hộ kiểu dáng công nghiệp (KDCN). Ngoài sản phẩm vật lý, dự thảo bổ sung khả năng bảo hộ kiểu dáng một phần sản phẩm và đặc biệt là sản phẩm phi vật lý như giao diện đồ họa (GUI), biểu tượng số, hiệu ứng chuyển động trên màn hình.
Quy định này được cho là theo sát thông lệ quốc tế, khi nhiều quốc gia như Mỹ, Nhật Bản, Hàn Quốc, Liên minh châu Âu (EU) đã cho phép bảo hộ thiết kế kỹ thuật số. Điều này rất quan trọng trong bối cảnh công nghệ thực tế ảo, ứng dụng di động và các sản phẩm số đang bùng nổ, đòi hỏi pháp luật Việt Nam phải bắt kịp.
Chính sách nhà nước: từ bảo hộ sang phát triển hệ sinh thái IP
Nếu như luật hiện hành tập trung chủ yếu vào bảo hộ quyền, thì dự thảo 2025 nhấn mạnh vai trò kinh tế của sở hữu trí tuệ. Cụ thể, Nhà nước sẽ có chính sách hỗ trợ doanh nghiệp trong việc định giá, thế chấp, chuyển nhượng tài sản trí tuệ; xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về giá trị IP; thí điểm các quỹ tài chính, tín dụng dựa trên IP.
Dự thảo cũng yêu cầu ghi nhận tài sản trí tuệ trên sổ sách kế toán, mở ra khả năng huy động vốn bằng IP trong hệ thống ngân hàng, chứng khoán. Các chuyên gia gọi đây là sự chuyển đổi từ “luật kỹ thuật” sang “luật kinh tế”, phù hợp với định hướng phát triển kinh tế tri thức mà Việt Nam đang theo đuổi.
Giới hạn quyền và cơ chế cấp phép không tự nguyện
Một điểm mới gây chú ý khác là dự thảo làm rõ hơn các giới hạn quyền sở hữu trí tuệ, trong đó có việc bổ sung cơ chế cấp phép không tự nguyện (compulsory licensing) trong một số trường hợp đặc biệt vì an ninh, quốc phòng hoặc nhu cầu cấp bách của xã hội.
Luật SHTT hiện hành cũng đề cập đến giới hạn quyền, song còn chung chung. Việc quy định cụ thể hơn được kỳ vọng giúp cơ quan quản lý có công cụ pháp lý rõ ràng để cân bằng lợi ích giữa chủ sở hữu quyền và lợi ích cộng đồng, nhất là trong các lĩnh vực như dược phẩm, y tế, công nghệ sinh học.
Đẩy mạnh chuyển đổi số và bảo vệ trực tuyến
Thực trạng vi phạm bản quyền, nhái nhãn hiệu trên các sàn thương mại điện tử, mạng xã hội ngày càng phức tạp. Để đối phó, dự thảo Luật SHTT 2025 lần đầu tiên đưa ra quy định về chuyển đổi số trong công tác bảo hộ và bảo vệ quyền.
Theo đó, hệ thống đăng ký, tra cứu, xử lý đơn sẽ được số hóa toàn diện; đồng thời, cơ quan quản lý sẽ xây dựng công cụ theo dõi, cảnh báo vi phạm trực tuyến. Đây được xem là bước tiến nhằm nâng cao hiệu quả bảo hộ trong kỷ nguyên số, tạo niềm tin cho doanh nghiệp và nhà đầu tư.
Quyền đăng ký kết quả nghiên cứu khoa học
Dự thảo cũng sửa đổi quy định về quyền đăng ký sáng chế, giải pháp hữu ích, kiểu dáng công nghiệp xuất phát từ các nhiệm vụ khoa học công nghệ. Thay vì chỉ thuộc về tổ chức chủ trì, dự thảo mở rộng quyền đăng ký cho đơn vị được giao quản lý hoặc sử dụng kết quả nghiên cứu.
Ngoài ra, dự thảo yêu cầu phải tiến hành tra cứu tình trạng kỹ thuật trước khi phê duyệt đề tài, nhằm tránh trùng lặp và nâng cao hiệu quả sử dụng ngân sách nghiên cứu. Đây là sự thay đổi quan trọng, đồng bộ với Luật Khoa học và Công nghệ 2025.
Biện pháp bảo vệ và bồi thường thiệt hại
Để tăng sức răn đe, dự thảo nâng mức bồi thường thiệt hại trong các vụ kiện SHTT, đồng thời bổ sung thêm các biện pháp khẩn cấp tạm thời, giúp ngăn chặn kịp thời hành vi xâm phạm trên thị trường.
Các chuyên gia cho rằng việc nâng trần bồi thường là cần thiết, bởi khung mức cũ không còn phù hợp với giá trị thương mại hiện nay, khiến nhiều doanh nghiệp e ngại khi khởi kiện vì thiệt hại thực tế vượt xa khoản bồi thường.
Cơ hội và thách thức
Theo đánh giá từ nhiều luật sư và chuyên gia, dự thảo Luật SHTT 2025 không chỉ chú trọng bảo vệ mà còn thúc đẩy khai thác và thương mại hóa tài sản trí tuệ. Đây là cơ hội để doanh nghiệp Việt Nam đưa sáng chế, nhãn hiệu, kiểu dáng ra thị trường quốc tế, đồng thời huy động vốn ngay trong nước dựa trên tài sản vô hình.
Tuy nhiên, thách thức đặt ra là năng lực quản lý, giám định, định giá tài sản trí tuệ của Việt Nam hiện còn hạn chế. Việc triển khai cơ sở dữ liệu quốc gia, hệ thống giám sát trực tuyến, hay cơ chế tài chính dựa trên IP đòi hỏi đầu tư lớn về nhân lực và hạ tầng công nghệ. Nếu không có sự chuẩn bị đồng bộ, mục tiêu “kinh tế hóa” sở hữu trí tuệ có thể khó đạt được như kỳ vọng.
