Ngập lụt đô thị từ lâu đã trở thành nỗi ám ảnh của nhiều thành phố lớn tại Việt Nam. Chỉ cần một cơn mưa lớn hoặc đợt triều cường, nhiều tuyến đường ở TP.HCM, Hà Nội hay Đà Nẵng nhanh chóng biến thành “sông”, gây thiệt hại không nhỏ cho đời sống người dân và hoạt động kinh tế. Trong bối cảnh hạ tầng thoát nước đô thị chưa theo kịp tốc độ phát triển, nhiều cá nhân và tổ chức trong nước đã nỗ lực nghiên cứu, đưa ra các sáng chế, giải pháp chống ngập. Dù chưa phải “chiếc đũa thần” xóa ngập tức thì, song đây là những bước đi đáng khích lệ, mở ra hướng đi mới cho bài toán nan giải này.
Một trong những giải pháp nhận được sự quan tâm gần đây là “Hệ thống thoát nước bằng tổ hợp thoát nước song song”. Theo thông tin từ Bộ Khoa học và Công nghệ, sáng chế này sử dụng bể thu gom nước mưa, hồ điều hòa kết hợp với ống chịu áp lực HDPE, máy bơm và van một chiều để tăng khả năng thoát nước. Điểm nổi bật của giải pháp là có thể triển khai tại các khu vực đất chật, nơi hệ thống cống thoát nước hiện hữu đã quá tải. Với cơ chế thu gom – tạm trữ – bơm đẩy, hệ thống này được kỳ vọng giúp giảm áp lực cho hạ tầng thoát nước đô thị. Tuy nhiên, việc nhân rộng vẫn cần thêm nghiên cứu về chi phí, khả năng vận hành và bảo trì lâu dài.
Cũng hướng tới việc tận dụng hạ tầng sẵn có, kỹ sư Phạm Ngọc Quý (Hà Nam) đã sáng chế ra “Hố ga chống triều cường và mưa lớn hoàn toàn tự động”. Giải pháp này bổ sung máy bơm, phao và van tự động vào hố ga, giúp chủ động đẩy nước khi mưa to hoặc triều cường. Nhờ cấu tạo đơn giản, dễ lắp đặt, hố ga thông minh có thể áp dụng nhanh ở nhiều tuyến phố vốn đã có mạng lưới cống. Sáng chế từng được trao giải thưởng sáng tạo, song để triển khai rộng rãi, vẫn cần đánh giá kỹ lưỡng về công suất bơm, mức tiêu hao năng lượng cũng như khả năng phối hợp đồng bộ với hệ thống cống rãnh hiện hữu.
Ở góc độ bảo vệ hộ gia đình, một nhóm học sinh Trường THPT Phan (Nghệ An) đã giành giải nhất cuộc thi khoa học kỹ thuật cấp tỉnh với sáng chế “Hệ thống tự động ngăn nước tràn vào nhà”. Mô hình hoạt động nhờ bơm/xả khí để ép tấm kính chặn kín các khe cửa khi phát hiện ngập, đồng thời gửi tin nhắn cảnh báo cho chủ nhà. Đây là ý tưởng nhỏ nhưng thiết thực, giúp người dân ở vùng thấp trũng chủ động ứng phó với ngập cục bộ, bảo vệ tài sản. Dù mới ở mức mô hình, sáng chế này cho thấy sự sáng tạo, nhạy bén và khả năng ứng dụng công nghệ thông tin vào việc chống ngập ngay từ lứa tuổi học sinh.
Không chỉ dừng ở ý tưởng trên giấy, một số địa phương đã mạnh dạn thử nghiệm công nghệ mới. Tại Bà Rịa – Vũng Tàu (cũ), chính quyền từng triển khai robot nạo vét cống ngầm kết hợp hệ thống ngăn mùi ở hố ga. Đây được xem là một giải pháp kép: vừa chống ngập, vừa xử lý mùi hôi vốn là vấn đề nhức nhối lâu nay. Công nghệ đã được cấp chứng nhận sở hữu trí tuệ và bước đầu cho thấy hiệu quả tích cực. Tuy nhiên, chi phí đầu tư và duy trì hệ thống vẫn là rào cản để nhân rộng mô hình này.
Điểm chung của các sáng chế trên là đều hướng đến tính tự động hóa, giảm phụ thuộc vào sức người và nâng cao tính chủ động khi xảy ra ngập. Nếu trước đây, công tác chống ngập chủ yếu dựa vào việc nạo vét cống, mở rộng kênh mương, thì nay nhiều sáng chế đã tính đến việc tích hợp cảm biến, điều khiển từ xa, và thậm chí là cảnh báo thông minh.
Tuy vậy, giới chuyên môn nhận định, thách thức lớn nhất với các sáng chế “made in Vietnam” không chỉ là tính sáng tạo, mà còn nằm ở khả năng triển khai thực tế. Để một giải pháp có thể áp dụng rộng khắp, cần có đánh giá đầy đủ về hiệu quả kinh tế, tính bền vững, khả năng bảo trì, cũng như sự phù hợp với đặc thù từng đô thị. Sự phối hợp giữa nhà sáng chế, cơ quan quản lý và doanh nghiệp đầu tư vì thế đóng vai trò quyết định.
Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng phức tạp, tình trạng mưa lớn bất thường, triều cường dâng cao và đô thị hóa nhanh chóng, nhu cầu về những sáng chế chống ngập thực tiễn càng trở nên cấp bách. Những giải pháp từ hệ thống thoát nước song song, hố ga tự động, đến robot nạo vét hay mô hình chống ngập tại hộ gia đình… cho thấy sự sáng tạo, dám nghĩ dám làm của người Việt. Dù còn nhiều bước phải đi, các sáng chế này chính là hạt mầm quan trọng góp phần vào hành trình dài hạn: xây dựng những đô thị an toàn, thích ứng và bền vững trước thiên tai và biến đổi khí hậu.
