Trong bối cảnh toàn cầu hóa, sở hữu trí tuệ (SHTT) ngày càng trở thành công cụ quan trọng để thúc đẩy tăng trưởng bền vững. Tuy nhiên, nếu chỉ tập trung vào bảo hộ quyền lợi của các quốc gia phát triển, hệ thống SHTT quốc tế sẽ tạo ra sự mất cân bằng. Chính vì vậy, Tổ chức Sở hữu trí tuệ thế giới (WIPO) đã thông qua Chương trình Phát triển WIPO (WIPO Development Agenda) vào năm 2007, nhằm đưa yếu tố phát triển trở thành trọng tâm trong mọi hoạt động của tổ chức.
Tổng quan Chương trình Phát triển WIPO
Chương trình gồm 45 khuyến nghị chia thành 6 nhóm, bao gồm: hỗ trợ chính sách – pháp luật, xây dựng năng lực nhân lực, thúc đẩy chuyển giao công nghệ, tăng cường tiếp cận tri thức, đảm bảo cân bằng lợi ích giữa chủ thể quyền và cộng đồng, cũng như nâng cao hiệu quả quản trị của WIPO. Điểm cốt lõi là giúp các nước đang phát triển khai thác hệ thống SHTT để phục vụ mục tiêu kinh tế – xã hội, thay vì chỉ coi đó là công cụ bảo hộ pháp lý.
Thực tiễn tại Việt Nam
1. Hoàn thiện hệ thống pháp luật SHTT
Với sự hỗ trợ kỹ thuật của WIPO, Việt Nam đã nhiều lần sửa đổi Luật Sở hữu trí tuệ (2005, 2009, 2019, 2022). Nhờ đó, hệ thống pháp luật ngày càng phù hợp với chuẩn mực quốc tế, tạo nền tảng pháp lý để doanh nghiệp như Vinamilk hay TH True Milk có thể bảo hộ thương hiệu tại hơn 50 quốc gia, nâng cao vị thế sản phẩm Việt trên thị trường quốc tế.
2. Nâng cao năng lực quản trị và nguồn nhân lực
WIPO Academy đã hỗ trợ Việt Nam đào tạo nhiều thế hệ cán bộ và luật sư SHTT. Chẳng hạn, nhiều giám định viên của Cục Sở hữu trí tuệ và chuyên gia tại các tổ chức đại diện như Vietnam IP đã được tập huấn, từ đó trực tiếp hỗ trợ doanh nghiệp trong việc đăng ký sáng chế và nhãn hiệu. Nhờ vậy, các công ty công nghệ như BKAV (với sản phẩm phần mềm diệt virus) hay MobiFone (với dịch vụ viễn thông) đã xây dựng được danh mục tài sản trí tuệ có giá trị.
3. Thúc đẩy chuyển giao công nghệ và tiếp cận tri thức
Hiện nay, hơn 40 Trung tâm Hỗ trợ công nghệ và đổi mới sáng tạo (TISC) do WIPO hỗ trợ đã được thiết lập tại các viện, trường và doanh nghiệp Việt Nam. Một ví dụ tiêu biểu là Trường Đại học Bách Khoa Hà Nội, nơi TISC đã giúp các nhóm nghiên cứu tiếp cận cơ sở dữ liệu sáng chế toàn cầu qua WIPO Publish và WIPO IP Portal để phát triển giải pháp công nghệ tiết kiệm năng lượng. Các startup công nghệ như Phenikaa X (robot tự hành) cũng đang tận dụng nguồn dữ liệu quốc tế để tránh trùng lặp nghiên cứu và rút ngắn thời gian thương mại hóa.
4. Gắn kết SHTT với phát triển kinh tế địa phương
Với sự đồng hành của WIPO, nhiều sản phẩm nông sản đặc sản đã nâng tầm giá trị. Cà phê Buôn Ma Thuột được đăng ký chỉ dẫn địa lý tại nhiều thị trường, giúp tăng giá trị xuất khẩu lên gấp đôi so với trước khi bảo hộ. Vải thiều Lục Ngạn cũng được hỗ trợ xây dựng thương hiệu, qua đó mở rộng xuất khẩu sang Nhật Bản, Mỹ và châu Âu. Đây là minh chứng rõ rệt cho việc biến tài sản trí tuệ thành vốn trí tuệ, gắn liền với chiến lược phát triển kinh tế địa phương.
Kết luận
Có thể nói, việc tận dụng Chương trình Phát triển WIPO đã giúp Việt Nam không chỉ xây dựng hành lang pháp lý vững chắc, mà còn tăng cường năng lực thể chế, nhân lực, dữ liệu và thương mại hóa tài sản trí tuệ. Trong bối cảnh kinh tế tri thức, đây là nền tảng quan trọng để đưa SHTT trở thành một trụ cột phát triển quốc gia.
